Phokaia (İzmir)
Click text for translation/
çeviri için tıklayın ...The city of Phokaia (modern Foça) was settled early in the 1st millennium BC, probably by Aeolians and then Ionians and reached its high point in the 5th century BC. There had, however, been earlier occupation on the site dating back to at least the Middle Bronze Age and it continued to be occupied throughout antiquity and up to the present. Excavations at the site were conducted by Felix Sartiaux in 1913 and 1920 and by Ekrem Akurgal in 1951-55. It is now being excavated by Ömer Özyiğit, who has shown that the main settlement was on the mainland and that the remains on the peninsula are an extension of it.
2007
Excavations just to the west of the Archaic Athena Temple have uncovered ten layers above the Archaic level and allowed the dating of the destruction of the Archaic and Roman temples.
The first layer is the destruction of the Archaic level and the second dates to the Roman period. The third layer is Late Roman and included a kiln for making terra sigillata. The fourth to sixth layers are Byzantine. The second Byzantine phase dates from the mid 9th century to the mid 10th century AD and will help date glazed and unglazed Byzantine ceramics. The earthquake of 1040 appears to have led to the destruction of the Roman period Athena temple, which collapsed onto a Byzantine necropolis with tombs from the mid 10th century to the first half of the 11th century. The seventh and eighth layers belong to Byzantine/Medieval (second half of 11th century to early 16th century) and the ninth and tenth layers to the Ottoman period (16th-19th centuries).
Many marble architectural fragments of the Archaic Athena temple have been found and show that it had a dentil course. There is a geison course and it looks as though the rest of the elevation above this was in wood. The griffin and horse protomes found in previous years were probably part of the cella walls.
2006
The dating of the two Athena temples has been clarified, with the Archaic Athena temple standing into the Roman period and the Roman temple lasting into the Byzantine period. The Archaic period temple may have been built some ten years earlier than the Didyma temple. Finds include fragments of griffin protomes similar in style to the bronze ones from Olympia and those on Phokaia city coins. This temple was of the Ionic order.
Rescue excavation in the İsmet Paşa neighbourhood produced a Roman dump and Hellenistic limestone sarcophagi of the 3rd-2nd century BC. They had been partially destroyed during construction work.
2005
In 2005 work continued in the area of the Athena temple. The podium of the Archaic temple has walls similar to the 6th century BC city walls and can be dated to 590-580 BC on ceramic evidence. Its stone fill, which contained pottery from the Early Bronze Age to the last quarter of the 7th century BC, incorporated a wall of an oval tower made of polygonal masonry. It is preserved to a height of 5 m and dates to the Protogeometric/Geometric periods. An oven of the late Roman period was found next to the podium wall. Between the podium and the late Ottoman wall were found Corinthian capitals from the Roman phase of the temple, which probably dates after the earthquake of AD 178. Also here were marble Ionic capitals, 2 m in diameter, from the Archaic temple, some of the oldest examples of this order, and, most spectacularly, finely carved marble protomes of griffins and horses. They have tenons for insertion into an architectural feature, perhaps the upper course of the cella walls. The appearance of these protomes, particularly the griffins, is very close to the bronze examples from Samos and Olympos dated to the 2nd half of the 7th century BC, but the Phokaian examples must date to the early 6th century.
2004
In 2004 excavations took place in the area of the Athena temple. Late Ottoman walls and houses, Byzantine and Ottoman ceramics and 19th century bottles were found, and in a lower deposit Corinthian marble capital fragments and a cyma fragment. Below the fill of the Archaic temple construction, an oval structure of irregular masonry appeared in the podium wall. The date of this structure is still to be determined: the fill of the Archaic temple was created about 590-580 BC. Pottery from the Athena temple excavations dated between Middle Bronze and the early 6th century BC. It included local Mycenaean-type wares, copies of Protogeometric pottery, a little 8th century and quantities of early Orientalizing (7th century).
Excavation near the theatre continued, producing MB deposits, an oval house of the early Iron Age and a 7th century megaron. At the museum Archaic to Roman period terracotta finds were unearthed, as well as a terra sigillata workshop.
Bibliography
Ömer Özyiğit, "Phokaia", Byzas 3 (2006) 303-14Phokaia, MÖ 1000 civarında muhtemelen önce Aeolisliler ve daha sonra da İyonyalılar tarafından iskan edilmiş ve MÖ 5. yüzyılda en parlak dönemine ulaşmıştır. Ancak burada, en azından Orta Tunç Çağına kadar inen daha erken bir yerleşme de vardır ve Antik Dönemden günümüze kadar uzanmıştır. Alandaki kazılar 1913 ve 1920 yıllarında Felix Sartiaux, 1951-1955 arasında Ekrem Akurgal tarafından yürütülmüştür. Kazı çalışmaları, ana yerleşimin kara tarafında bulunduğunu, yarımadadaki kalıntıların ise bunun bir uzantısı olduğunu ortaya çıkaran Ömer Özyiğit tarafından yürütülmektedir.
2007
Arkaik Athena Tapınağı’nın hemen batısında gerçekleştirilen kazılarda, Arkaik seviye üzerinde on katman tespit edilmiş ve böylece Arkaik ve Roma dönemleri tapınaklarının yıkım tarihlerinin belirlenmesi mümkün olmuştur.
İlk katman Arkaik seviyenin yıkımına, ikincisi ise Roma Dönemine ilişkindir. Üçüncü katman Geç Roma Dönemine aittir ve terra sigillata yapımında kullanılan bir fırın içermektedir. Dördüncü - altıncı katmanlar arası Bizans tarihlidir. İkinci Bizans katmanı MS 9. yüzyıl ortasından 10. yüzyıl ortasına kadar olup, sırlı ve sırsız Bizans Dönemi keramiklerinin tarihlenmesine yardımcı olacaktır. 10. yy ortasından 11. yüzyılın ilk yarısına kadar mezarlar içeren bir Bizans nekropolü üzerine yıkılan Roma Dönemi Athena Tapınağı’nın, 1040 yılında gerçekleşen depremde bu hale geldiği sanılmaktadır. Yedinci ve sekizinci katmanlar Bizans/Ortaçağ’a (11. yüzyılın ikinci yarısından 16. yüzyıl başına kadar); dokuzuncu ve onuncu katmanlar ise Osmanlı Dönemine (16. - 19. yüzyıllar arası) aittir.
Arkaik Athena Tapınağı’na ait çok sayıdaki mermer mimari parça, yapıda bir dişli friz bulunduğunu göstermektedir. Bir geison bulunduğu da anlaşılmakta, cephenin daha üst seviyelerinin ise ahşap olduğu sanılmaktadır. Önceki yıllarda bulunan griffin ve at protomlarının, yapının cella duvarlarına ait olması muhtemeldir.
2006
İki Athena Tapınağı’nın tarihlemesi kesinleşmiş; Arkaik Athena Tapınağı’nın Roma Dönemine kadar, Roma Dönemi Tapınağı’nın ise Bizans Dönemine kadar ayakta kaldığı anlaşılmıştır. Arkaik Dönem tapınağının, Didim Tapınağı’ndan on yıl kadar önce inşa edilmiş olması mümkündür. Buluntuları arasında, Olympia’daki tunç olanlara ve Phokaia sikkeleri üzerindekilere benzer griffin protom parçaları da vardır. Tapınak İyon Düzeni’ndedir.
İsmet Paşa Mahallesi’nde gerçekleştirilen kurtarma kazısında ise Roma Dönemine tarihlenen bir çöplük ile MÖ 3.-2. yüzyıllara ait Helenistik Dönem kireçtaşı lahitler ortaya çıkarılmıştır. Bunlar, inşaat çalışmaları sırasında kısmen zarar görmüştür.
2005
2005 yılında Athena Tapınağı ve çevresindeki çalışmalara devam edilmiştir. Arkaik tapınağın podyum duvarları, kentin MÖ 6. yüzyıla ait surlarıyla benzerlikler taşımaktadır ve keramik kalıntılara göre MÖ 590-580 arasına tarihlenebilir. İlk Tunç Çağından MÖ 7. yüzyıl başına kadar keramik parçalar içeren taş dolgu, poligonal örgü ile inşa edilmiş oval planlı bir kule duvarıyla birleşmektedir. Bu duvar 5 m’ye kadar korunmuştur ve Protogeometrik/Geometrik dönemlere tarihlenmektedir. Podyum duvarının yanında, Roma Dönemine ait olan bir fırın vardır. Podyum ile Geç Osmanlı duvarının arasında, tapınağın Roma evresine ait olan Korint sütun başlıkları bulunmuştur; bunlar büyük ihtimalle MS 178 depreminden sonraya tarihlenmektedir. Burada ayrıca, türünün en erken örneklerinden olan ve tapınağın Arkaik dönemine tarihlenen, 2 m çapında, mermer İyon başlıklar ile yine mermerden ince işçilikli griffin ve at protomları bulunmuştur. Bunların, bir mimari parçaya -belki de cella duvarlarının üst sıralarına- girebilecek zıvanaları vardır. Bu protomlar -özellikle de griffin tasvirli olanlar- Samos ve Olympos’ta bulunan ve MÖ 7. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen tunç örneklerle büyük benzerlikler taşımaktadır; ancak Phokaia’da bulunanların 6. yüzyıl başına ait olması gerekmektedir.
2004
2004 kazıları Athena Tapınağı’nda yoğunlaşmıştır. Geç Osmanlı duvar ve evleri, Bizans ve Osmanlı keramikleri ve 19. yüzyıl şişeleri bulunmuş; daha düşük bir seviyede de Korint düzeninde mermer sütun başlığı parçaları ile bir sima parçasına rastlanmıştır. Arkaik tapınaktaki dolgunun altında, podium duvarında, düzensiz bir örgüye sahip, oval bir yapı ortaya çıkarılmıştır. Bu yapının tarihi henüz belirsizdir: Arkaik tapınağın dolgusu MÖ 590-580 arasında yapılmıştır. Athena Tapınağı’ndaki kazıda bulunan çanak-çömlekler ise Orta Tunç Çağı ile MÖ 6. yüzyıl arasına tarihlenmektedir. Bunlar arasında yerel Miken tipi olanlar, Protogeometrik çanak-çömlek kopyaları, az sayıda 8. yüzyıl örneği ile bir miktar Erken Yakın Doğu Sanatına Öykünme Dönemi (7. yüzyıl) buluntuları vardır.
Tiyatro yakınındaki kazıya da devam edilmiş, burada OTÇ buluntuları, Erken Demir Çağına ait oval planlı bir ev ve 7. yüzyıla ait bir megaron ortaya çıkarılmıştır. Müzede, Arkaik Dönemden Roma Dönemine uzanan pişmiş toprak buluntular temizlenmiş ve bir terra sigillata atölyesi oluşturulmuştur.
Kaynakça
Ömer Özyiğit, "Phokaia", Byzas 3 (2006) 303-14Last updated: 29 May 2009