Liman Tepe (İzmir)
Click text for translation/
çeviri için tıklayın ...The Bronze Age site of Liman Tepe is situated on a peninsula on the south coast of the Bay of İzmir, in the neighbourhood of Urla (classical Clazomenae). In antiquity it was flanked by two deep bays, since filled by erosion. Neolithic and Chalcolithic pottery has been found in parts of the site and massive fortification walls surrounded the Early Bronze Age settlements. "Corridor houses" of Aegean type were found in the succeeding EB III/MB level. A Middle Bronze phase contained apsidal houses and was succeeded by considerable Late Bronze Age occupation, although it was disturbed in many areas. The site has strong ties to the Aegean. This site was excavated in the late 1970s by Güven Bakır and Hayat Erkanal resumed work here in 1992 as part of the İzmir Regional Research Project.
2008
In 2008 excavation was undertaken in the North Area. In the south cut here in previous years the EB I fortification system and corridor houses had been revealed. The east cut was opened in 2006 with aim of finding the eastern extent of the EB I fortification wall. That year three phases of LB architecture were found and in 2007 a sounding was made into the EB levels.
Three houses are known in this area and in 2008 work continued in the earliest phase of House 2. This house is rectangular in shape and 4.5 m wide. It was at least 20 m long. The walls of these houses were reconstructed after a very strong earthquake and in House 2 a doorway was blocked at this time. In this phase the house floors were lower than the street level and House 2 was reached by three steps. The rebuilt west wall had stone foundations and a mud brick superstructure. The south part of this wall is well preserved to a height of over 1 m. A hearth was found and crucibles, moulds and slag suggest metalworking. A small silver spiral found this year confirms the importance of metallurgy at Liman Tepe at this time.
Other finds from this season include loomweights and spindle whorls, and pottery of western Anatolian late EB I and early EB II types. A unique find was part of a rectangular tray with a horn-like projection. Cycladic pottery and sherds apparently from Urfinis sauceboats were also found. All phases of these houses have produced quantities of obsidian from Melos and Anatolian sources.
This season work also continued on the conservation and restoration program, and seventy samples will be sent for radiocarbon analysis.
The underwater excavation program being conducted by Ankara and Haifa universities continued in Areas A3 and E. Area A3 has been investigated since 2002 and has reached the harbour of the 6th century BC. In the southern part of the area cleaning revealed the fallen and in situ stones of the Archaic breakwater. Inside it was a narrow corridor. Quantities of pottery were found, including amphoras, bowls and jugs.
In Area E a 2 x 6 m area was opened this year and more fragments of the storage jars found last year were brought to light. Among the other finds were amphoras, skyphoi, bowls, jugs and plates, including a fish plate, some bones, fragments of wood, olive pits and nuts, and a bronze arrowhead. The pottery dates this layer to the 4th century BC. In 2009 work will continue in the same area and go deeper to widen the exposure of the 6th century BC harbour.
2007
Work continued both in the main excavation area and in the northern area. In the main area, either side of the highway, deposits from LB to EB II were excavated. There were a number of MB layers, with Level LMT III-3 producing a jar and many animal heads. In the preceding MB phase (LMT III-4, 1800 BC) the area was residential, with the houses having apsidal plans and foundations of small stones.
Two EB III layers were brought to light, with the upper (EB IIIB, LMT IV-1) producing an oven and the earlier (EB IIIA) stone/rubble fill, which served as packing against the EB II bastion. In the final EB II layer (LMT V-1) walling from a fortification system was found but it was cut into by later pits. The LMT V/EB II fortification wall extends on either side of the İzmir highway and a bastion belonging to it sits on an earlier EB II wall built from flat, square stones.
In the northern area work was undertaken in squares U-6, V-6 and U-7, expanding knowledge of both the MB and EB II settlements. Among the finds in this area were an MB apsidal building (LMT III) and pits with votive finds (pottery, tortoiseshell) from LMT IV (EB IIIA). Evidence was also found that the level associated with the EB I-II huge stone casemate fortifications ended with an earthquake (wall lines were sheared across and offset).
The underwater project also continued, in conjunction with Haifa University. Two soundings were made through the 5-6 m deep sediments to the sea floor, where pottery and finds datable to the Archaic period were found. The Archaic metal-tipped wood anchor found last year was raised. Dendrochronology has given a date in the mid 6th century BC. The Ottoman wreck also found last year will be lifted in coming seasons.
Underwater investigations were also made off Karantina Island to find evidence for the original bridge linking the island to Urla. Blocks of what appears to be a Roman road or viaduct were found. On the east side of the island the site's fourth harbour was identified. This may have been the Bronze Age harbour.
2006
Excavations were again undertaken in the northern part of the site, where Late Geometric levels were excavated last year. This year two graves of the Geometric period were found. One was a clay box covered with a broken pithos and containing a small child, while the other was an infant burial in an amphora. In the level below was a Protogeometric magazine with jars, and also several Protogeometric jar burials. These contained few skeletal remains but they did produce two bronze bracelets and a typical Protogeometric pitcher with band containing concentric semi-circles around the body.
The next level down belongs to the LBA. It consists of streets lined with houses. These contain storage jars, and one has a pottery kiln with stone-lined well beside it. Several other houses with kilns and wells, one with pottery inside the kiln, have previously been uncovered in LB levels. A foot-shaped andiron was found this year and 5% of the pottery was Mycenaean (imported and local imitations). Earlier LB levels have had as much as 20% Mycenaean pottery.
In 2006 work continued on both sides of the Çeşme-İzmir highway to investigate the EB I fortification wall. Restoration work on the EB corridor house from the 1990s was also undertaken.
The underwater survey also continued, in conjunction with Haifa University, INA and Kiel University. The Haifa University team identified an 18th century Ottoman shipwreck, perhaps a warship, and an Archaic period wreck. A wooden anchor with a bronze tip from this wreck is one of the earliest examples known of this type and it will be taken out of the water with proper conservation in 2007.
The Kiel University team has been applying seismic technology to determine the underwater topography to the east and west of the modern peninsula. It shows that the settlement area of Archaic Clazomenae was considerably larger than that presently exposed above water. A fourth port was identified on the western side of the peninsula, opposite the Classical port.
The Underwater Research and Application Centre of Ankara University, which began in 2000 as a training program for underwater archaeology, has become involved in experimental nautical archaeology. Another Uluburun replica has been produced and it completed a nine-day voyage. It will be used to try to replicate the colonization voyage from Foça to Massalia (Marseilles).
2005
Excavations on the northern edge of the site uncovered evidence of the Late Chalcolithic settlement, the earliest at the site. The buildings were circular in plan and made from wood and mud brick/pisé, and the associated finds included pattern burnished pottery of the type associated with Cycladic Keos-Kephala sites, marble cups with conical base, obsidian arrowheads, figurines and stamps. A burnt layer in one house contained carbonized wheat.
Work also took place along the edge of the İzmir-Çeşme road to uncover the EB I fortification wall. A total of 25 m of the wall has been revealed, including a monumental gate into the city. It is flanked by rectangular bastions with mud brick walls on stone foundations.
2004
In 2004 excavations continued on either side of the Çeşme-İzmir road. The Bronze Age deposits were cut into by Roman activity and an Archaic well that produced part of a wine press and a 1st century AD Aphrodite statue with traces of gold. The EB II defensive system continues in this area. The EB I level produced cups and an idol of Baklıtepe type.
Website
Reports of recent seasons are at
http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=196
http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=20 (2008, pdf format)Bu Tunç Çağı yerleşimi, İzmir Körfezi’nin güney kıyısında, Urla (Klasik Dönemde Clazomenae) yakınlarında bir yarımada üzerinde yer almaktadır. Antik Dönemde iki tarafında bulunan derin koylar, erozyon sonucu dolmuştur. Sitin çeşitli yerlerinde Neolitik ve Kalkolitik keramikler bulunmuş ve İlk Tunç Çağı yerleşimi kalın surlarla çevrilmiştir. Bunun üzerindeki İT III tabakasında Ege tipi “koridor evlere” rastlanmıştır. Orta Tunç Çağına tarihlenen bir evrede apsis planlı evler yer almakta ve bunları Geç Tunç Çağına tarihlenen ancak kısmen tahrip edilmiş yoğun bir yerleşim izlemektedir. Yerleşim kültürel bakımdan Ege ile güçlü bağlara sahiptir. 1970’lerin sonunda Güven Bakır yönetiminde gerçekleştirilen kazı çalışmaları, 1992 yılından beri İzmir Bölgesel Araştırma Projesi kapsamında Hayat Erkanal başkanlığında sürdürülmektedir.
2008
2008’de Kuzey Kazı Alanı’nda çalışılmış; alanın güney kesiminde önceki yıllarda hazırlanan açmada, İTÇ I savunma sistemi ile koridorlu evler ortaya çıkarılmıştır. Doğudaki açma, İTÇ I savunma duvarının bu yöndeki uzantısını bulmak amacıyla 2006 yılında kazılmış ve GTÇ’na ait üç farklı mimari evre tespit edilmiştir. 2007’de ise İTÇ katmanlarına ulaşmak üzere sondaj yapılmıştır.
Bu bölgede üç ev olduğu bilinmektedir ve 2008’de 2 Numaralı Ev’in en erken evresinde çalışılmıştır. Dikdörtgen planlı ev 4.5 m genişliğe ve en azından 20 m uzunluğa sahiptir. Evlerin duvarlarının, şiddetli bir depremden sonra yeniden inşa edildiği ve 2 Numaralı Ev’deki kapılardan birinin de bu sırada kapatıldığı anlaşılmaktadır. Bu evrede evlerin döşemesi sokak kotunun altında kalmakta ve 2 Numaralı eve üç basamakla ulaşılmaktadır. Yeniden inşa edilen batı duvarı taş temeller üzerinde kerpiç olarak yükselmektedir. Bu duvarın güney kısmı 1 m yüksekliğe kadar korunmuştur. Burada tespit edilen bir ocak ile bulunan pota, kalıp ve cüruflar bir metal işliğine işaret etmektedir. Bu yıl bulunan küçük bir gümüş spiral de, metalurjinin bu dönemde Liman Tepe’deki önemini kanıtlamaktadır.
Bu yıl elde edilen diğer buluntular arasında tezgâh ağırlıkları ve ağırşaklar ile geç İTÇ I ve erken İTÇ II tipinde Batı Anadolu keramikleri sayılabilir. Önemli bir buluntu ise boynuz benzeri bir çıkıntıya sahip dikdörtgen biçimli bir tepsidir. Kiklad keramikleri ile Urfirnis sos kaplarına ait parçalar da elde edilmiştir. Evlerin tüm evrelerinde Melos ve Anadolu’dan gelen çok miktarda obsidiene ulaşılmıştır.
Bu yıl ayrıca konservasyon ve restorasyon çalışmalarına da devam edilmiş ve yetmiş adet örneğin radyokarbon analizine gönderilmesi planlanmıştır.
Ankara ve Haifa üniversiteleri tarafından yürütülen su altı kazılarına ise A3 ve E alanlarında devam edilmiştir. A3 Alanı 2002 yılından bu yana incelenmekte olup, burada MÖ 6. yüzyıl limanına ulaşılmıştır. Alanın güney bölümündeki kaldırma çalışmaları sonucunda, Arkaik mendireğin in situ haldeki düşmüş taşları bulunmuştur. Bunun içinde dar bir koridor mevcuttur. Amfora, kâse ve testi gibi çok miktarda keramik elde edilmiştir.
E Alanı’nda 2 x 6 m boyutlarında bir bölgede çalışılmış ve geçen yıl bulunan saklama küplerine ait daha fazla parçaya ulaşılmıştır. Diğer buluntular arasında amforalar, skyphoslar, kaseler, testiler, tabaklar (bir balık tabağı da dahil olmak üzere), kemikler, ahşap parçaları, zeytin çekirdekleri ile kabuklu yemişler ve tunç bir ok ucu sayılabilir. Keramikler bu tabakayı MÖ 4. yüzyıla tarihlemektedir. 2009’da çalışmaların aynı bölgede sürdürülerek daha derine inilmesi ve MÖ 6. yüzyıl limanının daha büyük bölümünün ortaya çıkarılması planlanmıştır.
2007
Hem ana kazı alanındaki hem de kuzey alandaki çalışmalara devam edilmiştir. Ana kazı alanında, karayolunun her iki tarafında GTÇ’den İTÇ II seviyelerine kadar kazılmıştır. Birçok OTÇ katmanının da bulunduğu alanda, LMT III-3 seviyesinden bir küp ile çok sayıda hayvan başı elde edilmiştir. Bunun üzerinde yer alan OTÇ seviyesinde ise (LMT III-4, MÖ 1800) daha çok apsidal planlı ve küçük taşlardan temelleri olan konutlar bulunmaktadır.
İki İTÇ III katmanı da ortaya çıkarılmıştır; üstteki katmanda (İT IIIB, LMT IV-1) bir fırın ve daha erken olanında (İT IIIA), İT II kulelerinden biri için dolgu vazifesi gören taş/moloz dolgu bulunmuştur. Son İT II katmanında ise (LMT V-1), sonraki dönem çukurlarıyla kesintiye uğrayan bir savunma duvarı tespit edilmiştir. LMT V/İT II savunma duvarı, İzmir karayolunun her iki tarafına doğru uzanmakta ve buna ait bir burç daha erken tarihli olan ve kare biçimli düz taşlardan örülmüş İT II duvarına oturmaktadır.
Kuzey alandaki çalışmalar U-6, V-6 ve U-7 açmalarında gerçekleştirilmiş ve hem OT hem de İT II yerleşimlerine ilişkin bilgiler artmıştır. Bu alandaki buluntular arasında, OTÇ’ye ait apsidal planlı bir yapı (LMT III); ve LMT IV seviyesinde ise, içlerinde adak eşyaları (keramikler, kaplumbağa kabuğu) bulunan çukurlar (İT IIIA) sayılabilir. Ayrıca, İTÇ I-II kazamat duvarıyla ilişkili seviyenin bir deprem ile sona erdiğine dair kanıtlar da elde edilmiştir (duvar hattı ötelenmiş ve kaymıştır).
Haifa Üniversitesi ile ortaklaşa yürütülen sualtı projesine de devam edilmiştir. Deniz tabanındaki 5-6 m derinlikteki çökeltide iki sondaj gerçekleştirilmiş ve Arkaik Döneme tarihlenebilecek keramik ve diğer buluntular elde edilmiştir. Geçen yıl tespit edilen, metal-uçlu Arkaik ahşap çıpa da bu yıl çıkarılmış ve dendrokronolojik analizle MÖ 6. yy ortasına tarihlenmiştir. Yine geçen yıl tespit edilen Osmanlı batığının ise gelecek sezonlarda çıkarılması hedeflenmektedir.
Sualtı araştırmasına Karantina Adası civarında da devam edilmiş ve adayı Urla’ya bağladığı bilinen özgün köprünün izleri aranmıştır. Çalışmada bir Roma yolu veya viyadüğüne ilişkin bloklar bulunmuştur. Adanın doğu tarafında, yerleşimin dördüncü limanı tespit edilmiştir. Bunun Tunç Çağı limanı olması mümkündür.
2006
2006 sezonunda, Geç Geometrik Dönem tabakalarının tespit edildiği kuzey bölümde 2005’te başlanmış olan çalışmalara devam edilmiş ve bu döneme ait iki mezar ortaya çıkarılmıştır. Bunlardan ilki, üzeri kırılmış bir pithos ile kapatılmış kilden bir kutu içinde küçük bir çocuğa; diğeri ise amfora içindeki bir bebeğe aittir. Altlarındaki tabakada Protogeometrik Döneme ait olan ve içinde erzak küpleri bulunan bir depo ile birkaç küp mezar vardır. Mezarlarda çok az iskelet kalıntısı olmakla birlikte, iki adet tunç bilezik ile Protogeometrik Döneme ait tipik bir testi bulunmuştur; testinin gövdesi, tek merkezli yarım dairelerin oluşturduğu bir şerit bezeme ile çevrilidir.
Bir alttaki tabaka GTÇ’ye aittir ve evlerle sınırlanan sokaklar içermektedir. Evlerde küpler ve birinde de bir çömlek fırını ile çevresi taşla çevrilmiş bir kuyu bulunmuştur. Daha önceki kazılarda da, Geç Tunç Çağı tabakalarında, fırını ve kuyusu olan evler ortaya çıkarılmış, birinin fırını içinde çanak çömleğe de rastlanmıştır. Bu yıl ayrıca, ayak formunda bir andiron bulunmuştur. Keramiklerin %5’inin Miken tarzı (ithal edilmiş olanlar ve yerel kopyalar) olduğu görülmektedir. Daha önceki GTÇ tabakalarında ise, Miken tarzı keramiklerin oranı %20’ye kadar ulaşmaktaydı.
Bu yıl ayrıca, İTÇ I surlarını araştırmak üzere, Çeşme-İzmir otoyolunun iki tarafında çalışılmış; ve 1990’larda ortaya çıkarılmış olan, koridorlu İTÇ evinde restorasyon çalışmaları yürütülmüştür.
Hayfa Üniversitesi, INA (Sualtı Arkeoloji Enstitüsü) ve Kiel Üniversitesi ile birlikte yürütülen sualtı yüzey araştırmasına da devam edilmiştir. Hayfa Üniversitesi ekibi, 18. yüzyıla ait, savaş gemisi olması muhtemel bir Osmanlı batığı ile Arkaik Döneme ait bir diğer batık tespit etmiştir. İkinci batığa ait, tunç uçlu ahşap çapa, bu türün en erken tarihli örneklerinden biridir ve 2007 yılında sudan çıkarılarak, uygun tekniklerle konservasyonu yapılacaktır.
Kiel Üniversitesi ekibi, sismik tekniklerden yararlanarak, bugünkü yarımadanın doğu ve batısında, sualtı topografyasını belirlemeye çalışmaktadır. Elde edilen veriler, Arkaik Dönemde Clazomenae’nin, bugün su üstünde görülenden çok daha geniş bir alana yayıldığına işaret etmektedir. Yarımadanın batı tarafında, Klasik Dönem limanının karşısında, dördüncü bir liman olduğu belirlenmiştir.
2000 yılında, sualtı arkeolojisine yönelik bir eğitim programı olarak başlatılan Ankara Üniversitesi Sualtı Arkeolojik Araştırma ve Uygulama Merkezi de, gemicilik konusundaki deneysel arkeoloji çalışmalarıyla projeye dahil olmuştur. Uluburun’un bir kopyası daha inşa edilmiş ve dokuz gün süren bir yolculuk gerçekleştirmiştir. Gemiyle, Foça’dan Massalia’ya (Marsilya) yapılan kolonizasyon yolculuğunun tekrarlanması planlanmaktadır.
2005
Sitin kuzey kenarındaki kazı çalışmaları sonucu, sitteki en erken dönem olan Geç Kalkolitik yerleşime ait kalıntılar ortaya çıkarılmıştır. Yapılar daire-planlı olup, ahşap ile kerpiç / masif kerpiç sistemle inşa edilmiştir; ilişkin buluntular arasında Kiklad Keos-Kephala yerleşimlerinde izlenen desenli açkılı keramikler, konik tabanlı mermer kupalar, obsidyen okbaşları, figürinler ve mühürler sayılabilir. Bir evde rastlanan yanmış tabaka içinde kömürleşmiş buğdaya rastlanmıştır.
Ayrıca İzmir-Çeşme karayolu kenarında yapılan çalışmalarla İTÇ I surları incelenmiştir. Ortaya çıkarılan 25 m uzunluğundaki duvar parçası üzerinde bir de anıtsal kapı yer almaktadır. Kapının iki yanında taş temeller üzerinde kerpiç duvarlara sahip dikdörtgen planlı kuleler bulunmaktadır.
2004
2004 yılında kazı çalışmalarına Çeşme-İzmir karayolunun her iki tarafında devam edilmiştir. Roma Dönemi etkinlikleri ile içinde şarap üretimi için bir üzün sıkma düzeneğinin (wine press) bir bölümü ve M.S. 1. yüzyıla tarihlenen ve üzerinde altın varak kalıntıları bulunan bir Aphrodite heykeline rastlanan bir Arkaik Dönem kuyusunun Tunç Çağı kalıntılarını kestiği izlenmiştir. İT II dönemi tahkimat sistemi bu alanda devam etmektedir. İT I tabakasında ise çanaklar ve Baklıtepe tipi bir idol bulunmuştur.
İnternet sitesi
Geçmiş sezonlara ilişkin kazı raporları aşağıdaki adreste yer almaktadır:
http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=196
http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=20 (2008, pdf formatında)Last updated: 9 March 2010