Hirbemerdon Tepe (Diyarbakır)
Click text for translation/
çeviri için tıklayın ...This site, at the junction of the Tigris River and the Batman Su 40 km east of Bismil and within the area of the Ilısu Dam, consists of a high mound covering 4 hectares, the flat Outer Town (3.5 hectares) and the Lower Town on the northwest side of the site (3 hectares). Excavations by Diyarbakır Museum and Nicola Laneri (Naples) began in 2003.
Four phases of occupation are now recognised at the site.
1. Late Chalcolithic
2. Early Bronze III/IV, through Middle Bronze to Late Bronze I
3. Iron Age (with Neo-Assyrian connections)
4. Islamic period (found only on the high mound)
2007
The 2007 campaign had two goals: to expand the area of the Middle Bronze complex on the high mound and begin an intensive regional survey.
Area A on the high mound now has an exposure of 750 m2. The MB complex has a mud brick superstructure on sunken stone foundations and consists of rectangular areas like insulae. These are divided by two perpendicular "streets": a wide alley running from northeast to southwest and a northwest-southeast line formed by a stepped passage and an open space or piazza. The three sectors thus defined seem, on the basis of the finds, to have had different functions, with the west and north forming an industrial district (grinding stones, pestles and mortars, storage vessels and cooking pots) and the southeast and piazza being used for religious or ceremonial purposes (human and animal figurines, highly decorated vessels and terracotta votive plaques showing a woman holding her breasts, set in a frame and pierced at the top for hanging). A foundation deposit (a piglet in a bowl) was found in a unit beside the piazza.
Analysis has shown that the crops grown are typical for this region and include the grape, which became popular in the eastern Mediterranean in the 2nd millennium BC. Faunal studies have demonstrated the popularity of pig hunting.
In 2007 Jason Ur began an intensive regional survey to test diachronic human intervention in the landscape. Although the region has already been well surveyed, this project will be more intensive and focus on the catchment zone for Hirbemerdon (within 5 km of the site). Two-thirds of the area is occupied by agricultural terraces and one-third is desiccated, with the less dry part of the latter area used for pastoralist activity. A combination of intensive field walking and satellite photos was used to identify sites. Four sites with surface scatter, including one Neolithic site, were found within 1 km of Hirbemerdon and another site was visible in a cut-away riverbank. This suggests a number of sites may have been buried by alluviation. Already the results of the survey have revealed a hidden landscape of settlements, campsites and landscape features, mostly identifiable, however, only by changes in the density of surface artefacts.
2006
Two 20 x 20 m trenches on the high mound (Area A) were excavated in 2006. The site enjoyed its main period of prosperity during the Middle Bronze Age and a large MB complex is being uncovered. Built on terraces and with walls of mud brick and fieldstones, it was well organized, with specialized work sectors. Rooms opened onto paved alleys, and stone-lined drains link the rooms to the alleys. Four sectors have been recognised, each used for a different activity. Sectors with many tools and storage jars lead up to a sector with no tools but terracotta figurines and plaques, including one showing a female nude holding her breasts in an aedicula. This is similar to Ishtar figurines from Assur. The pottery has stamped decoration, and a number of seal impressions were also found, on bullae and jar stoppers or door seals.
Only small soundings have been made in the outer town (Area B), but they show continuous occupation from EB III to MB. Buildings here were on platforms because of river flooding, and some were stables for animals.
2005
In this third season at the site excavation took place on the high mound and in the Outer Town. On the mound (Area A) early Iron Age pits cut into a confused architectural layer, with below it a thick layer of collapsed debris containing Red Brown Wash Ware and Nuzi Ware. Below that a large architectural structure was built on terraces. Many rooms were identified, probably from several complexes, with a stone-paved staircase in the centre. There were also cobbled courtyards and a fine drainage system. Most areas seem to have been used for the processing and storage of food, with grinding stones, mortars and storage vessels (Red Brown Wash Ware) prominent among the finds. Also found here were four portable hearths of the type usually associated with Red Black Burnished Ware, indicating some form of contact with highland areas. There were two subphases of occupation, the first belonging to the EB/MB transition and the second to MB (radiocarbon dates of c. 1960-1630 BC).
In the sounding in the Outer Town (Area B) the earliest remains were of the Late Chalcolithic period (Chaff-Faced Ware). They were covered by a thick, sandy layer, probably deposited by flooding, and then two phases of 2nd millennium occupation, corresponding to those on the mound. The later one was characterised by highly burnished Red Brown Wash Ware, often with monochrome or bichrome decoration in red, and a few pieces of imitation Khabur Ware. In the earlier phase the area was used for manufacturing, as shown by the finds of slag and flint tools, including late Canaanite blades. A rather eroded Iron Age deposit overlay the MB, with the walls of a small room and pebble paving. The pottery has links to Ziyaret Tepe and there were stone vessels of Assyrian (7th-6th centuries BC) type.
2004
A magnetic field gradient survey was used to create a map of the centre of the site and the high mound. A fortification wall running from south-east to north-west was identified. In the outer town work revealed a fortification wall and two oval structures that were kilns similar to those at Ziyaret Tepe (Neo-Assyrian). There was a high concentration of sherds in the area of these structures.
In the outer town intensive surface survey and pottery collection continues on the grid established in 2003. Of the 65 squares established, 21 have now been surveyed in three areas: the south-east where there was a high concentration of pottery, the north-east of the outer town and the area between the outer town and the high mound. Of the pottery collected 70% was Middle Bronze (2000-1650 BC) with red-brown wash. Also found was pottery with dark reddish brown painted decoration of local Upper Tigris type, similar to that from Kenan Tepe and with similarities to that from northern Iraq and Syria. Radiocarbon dates for Kenan Tepe (1960-1630 BC) confirm the dating. In the Middle Bronze and Iron Ages this was one of the largest sites in the area and a day's journey (approximately 28 km) from Ziyaret Tepe and Uçtepe.
Bibliography
Nicola Laneri et al., "A Preliminary Report of the Archaeological Excavations at Hirbemerdon Tepe, Southeastern Turkey", Anatolica 32 (2006), 153-88
Nicola Laneri et al., "The Hirbemerdon Tepe Archaeological Project 2006-2007. A preliminary report on the Middle Bronze Age 'architectural complex' and the survey of the site catchment area", Anatolica 34 (2008), 177-240
Website
The excavation website is at
http://www.gvsu.edu/hirbemerdontepeproject/Bismil’in 40 km doğusunda, Dicle (Tigris) Irmağı ile Batman Suyu’nun birleştiği noktada ve Ilısu Barajı’nın su tutma alanı içerisinde bulunan bu yerleşim, 4 hektarlık yüksek bir höyük ile sitin kuzeybatısında yer alan bir Dış Şehir (3,5 hektar) ve bir Aşağı Şehir’den (3 hektar) oluşmuştur. Diyarbakır Müzesi ile Nicola Laneri (Napoli) tarafından yürütülen kazı çalışmaları 2003 yılında başlamıştır.
Sitte dört yerleşim evresi olduğu belirlenmiştir.
1. Geç Kalkolitik
2. İlk Tunç III/IV’ten Orta Tunç ve Geç Tunç I’e kadar
3. Demir Çağı (Neo-Asur ile ilişkilendirilebilir)
4. İslam Dönemi (yalnızca yüksek höyüğün üzerinde)
2007
2007 sezonunun iki amacı, yüksek höyük üzerinde yer alan Orta Tunç Çağı yapı grubunda açılan alanın genişletilmesi ve yoğun bir bölgesel yüzey araştırma çalışmasına başlanmasıdır.
Yüksek höyük üzerinde bulunan Alan A, 750 m2 büyüklüğüne ulaşmıştır. İTÇ yapı grubu, yeraltındaki taş temeller üzerinde yükselen kerpiç duvarlarla inşa edilmiş ve insulae benzeri dikdörtgen alanlardan oluşmuştur. Birbirine dik iki "sokak", bu adaları birbirinden ayırmaktadır: Bu sistem kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan geniş bir sokak, kuzeybatı-güneydoğu yönünde basamaklı bir geçit ile açık bir alan veya meydandan oluşmuştur. Elde edilen buluntulara dayanarak, tanımlanan üç bölgenin farklı işlevleri olduğu anlaşılmıştır: (Sürtme taşlar, havaneli ve havanlar, depolama kapları ve tencereler bulunan) batı ve kuzey adaları endüstriyel, (hayvan ve insan figürinleri, bezekli kaplar ve bir çerçeve içine yerleştirilmiş ve üst kısmında bir askı deliği bulunan, memelerini tutan bir kadını betimleyen pişmiş toprak adak levhaları bulunan) güneydoğu adası ile meydanın ise dinsel veya törensel amaçlarla kullanıldığı anlaşılmaktadır. Meydana bitişik bir birimde (bir çanak içinde bir domuz yavrusundan oluşan) bir temel sunusuna rastlanmıştır.
Analizler, yetiştirilen bitki türlerinin bu bölge için tipik olduğunu ve aralarında Doğu Akdeniz’de M.Ö. 2. binyılda gözde olan üzümün de yer aldığını göstermektedir. Fauna incelemeleri ise domuz avının yaygın olduğuna işaret etmektedir.
2007’de Jason Ur, yakın çevredeki bitki örtüsü üzerinde sürekli ve zaman içinde değişen insan müdahalesinin etkilerini incelemek amacıyla yoğun bir bölgesel yüzey araştırmasına başlamıştır. Çevrede daha önce yüzey araştırması yapılmış olmakla birlikte, daha yoğun nitelikteki bu yeni çalışma (sitin çevresinde 5 km yarıçapında bir alan oluşturan) Hirbemerdon havzasına odaklanmaktadır. Alanın üçte-ikisi tarım amacıyla hazırlanmış teraslardan oluşmuş, daha sulak kısımları hayvan otlatmak için kullanılan üçte-biri ise kurutulmuştur. Sitler, uydu fotoğraflarından yararlanarak, yoğun arazi yürüyüşüyle tanımlanmıştır. Hirbemerdon’a 1 km uzaklıkta, yüzey buluntuları izlenen biri Neolitik dört yerleşim bulunmuş, kesilmiş bir akarsu yatağında ise başka bir yerleşime rastlanmıştır. Bu durum, alüvyon birikintileri altında gömülmüş başka yerleşimler de olabileceğini düşündürmektedir. Bu yüzey araştırmasının sonuçları, çok sayıda yerleşim, konaklama yeri ve peyzaj ögesinden oluşan, ancak konumları yüzey buluntularının yoğunluğuna göre belirlenebilen, gizli kalmış bir araziyi gözler önüne sermektedir.
2006
2006 yılında yüksek höyük (Alan A) üzerine yerleştirilen 20 x 20 m boyutlarında iki açma kazılmıştır. Refah dönemini Orta Tunç Çağında yaşamış olan yerleşimde büyüük bir OT yapı grubu ortaya çıkarılmaktadır. Teraslar üzerine, kerpiç ve biçimlendirilmemiş moloz taşla örülmüş duvarlarla inşa edilen bu yapının özelleşmiş iş alanları tanımlanarak düzenlendiği anlaşılmaktadır. Odalar, taş kaplamalı aralıklara açılmakta ve yine odalardan bu aralıklara ulaşan taş kaplamalı drenaj kanalları bulunmaktadır. Her biri farklı bir amaca hizmet eden dört alan bulunduğu belirlenmiştir. Örneğin içinde çok sayıda el aleti ve saklama küpü bulunan bir alandan, içinde hiç bir el aletine rastlanmayan ancak pişmiş toprak figürin ve levhalar bulunan başka bir alana geçilmektedir; ikinci alanda ortaya çıkarılan figürinlerden biri, Asur İştar figürinlerini hatırlatan bir pozda, bir aedicula (küçük tapınak) içinde duran ve memelerini tutan çıplak bir kadını betimlemektedir. Keramikler baskı bezekli olup, bulla ve küp kapakları ve kapı mühürleri üzerinde bazı mühür baskılarına rastlanmıştır.
Dış şehirde (Alan B) sadece küçük sondaj açmaları kazılmıştır; bunlar yerleşimin İT III ile OT arasında sürekli olduğunu göstermektedir. Nehrin zaman zaman kabarması nedeniyle bu alandaki yapılar teraslar üzerinde yükseltilmiş olup, bir bölümünün ahır benzeri hayvan barınakları olduğu düşünülmektedir.
2005
Bu üçüncü araştırma sezonunda kazı çalışmaları yüksek höyük ve Dış Şehir’de gerçekleştirilmiştir. Höyük üzerinde (Alan A) Erken Demir Çağı kuyularının karışmış bir mimari tabakayı kestiği ve bunun altında Kızıl-Kahverengi Boyalı Kaplar ile Nuzi Keramikleri içeren kalın bir çökmüş moloz yığını bulunduğu belirlenmiştir. Bunun da altında, teraslar üzerine inşa edilmiş büyük bir yapı yer almaktadır. Büyük olasılıkla birden fazla yapı grubuna ait pek çok oda ile orta kısımda taş kaplı bir merdivenin var olduğu belirlenmiştir. Ayrıca parke taşı kaplı avlular ve iyi bir drenaj sistemine rastlanmıştır. Öğütme taşı, havan ve depolama kapları (Kızıl-Kahverengi Boyalı Kaplar) gibi öne çıkan buluntular, bu alanların büyük bölümünün yiyecek işleme ve depolama amacıyla kullanıldığı göstermektedir. Yine bu alanda genellikle Kızıl-Kara Açkılı Kaplar ile ilişkilendirilen tipte dört portatif ocağa rastlanmış olması, yaylalarla ilişkilere işaret etmektedir. Yerleşimin, biri İT/OT geçişi ve diğeri OT (radyokarbon tarihi M.Ö. yak. 1960-1630) dönemlerine ait iki alt evresi bulunmaktadır.
Dış Şehir’de (Alan B) açılan sondajda bulunan en eski tarihli kalıntılar (Kabuklu-Yüzlü Kaplar) Geç Kalkolitik Döneme aittir. Bunların üzerinde büyük olasılıkla bir sel sonucu oluşmuş kalın kumlu bir tabaka ile höyük üzerindekilerle eşzamanlı iki 2. binyıl evresine rastlanmıştır. Bunların daha geç tarihli olan ikincisinde, fazla açkılı ve genellikle tek renkli ya da iki renkli kırmızı bezekli Kızıl-Kahverengi Boyalı Kaplar ile Habur (Khabur) Kabı taklidi bazı parçalar tipiktir. Daha erken tarihli olan birinci dönemde, curuf ve çakmaktaşı elaletleri ile geç Kenân (Canaan) bıçakları gibi bulunutların da gösterdiği gibi, alan üretim amacıyla kullanılmış olmalıdır. OT tabakası üzerinde, küçük bir odanın duvarları ve çakıltaşı döşeme kaplamasından oluşan, büyük ölçüde erozyona uğramış bir Demir Çağı birikintisi yer almaktadır. Keramikler Ziyaret Tepe ile ilişkilendirilebilirken, ayrıca Asur (M.Ö. 7.-6. yüzyıl) tipi taş kaplara rastlanmıştır.
2004
Jeomanyetik yüzey araştırma çalışması sonucu şehrin orta kısmının ve yüksek höyüğün haritaları hazırlanmıştır. Ayrıca güneydoğudan kuzeybatıya uzanan surların varlığı belirlenmiştir. Dış şehirde yürütülen çalışmalar ise surlar ile Ziyaret Tepe’dekilere (Neo-Asur) benzeyen kilnler olduğu belirlenen iki oval yapının varlığını ortaya çıkarmıştır. Bu yapıların etrafında keramik parçaları yoğunlaşmaktadır.
Dış şehirde yoğun yüzey araştırması ve keramik toplama çalışmaları 2003’te oluşturulan karolaj üzerinde sürdürülmektedir. İşaretlenen 65 kareden üç farklı alanda yer alan 21’inde yüzey araştırması tamamlanmıştır: Bunlar güneydoğuda keramiklerin yoğunlaştığı bir alan, dış şehrin kuzeydoğu bölümü ve dış şehir ile yüksek höyük arasında kalan kısımdır. Toplanan keramiklerin kızıl-kahve boyalı %70’i Orta Tunç Çağına (M.Ö. 2.000-1.650) tarihlendirilmektedir. Ayrıca, Kenan Tepe’de bulunanlarla benzerlik gösteren ve Kuzey Irak ve Suriye’de bulunanları anımsatan, Yukarı Dicle tipi koyu kızıl-kahve boya bezekli keramiklere de rastlanmıştır. Kenan Tepe için yapılan radyokarbon tarihlemesi de (M.Ö. 1.960-1.630) örtüşmektedir. Orta Tunç ve Demir çağlarında bölgedeki en büyük şehirlerden biri olan bu yerleşim, Ziyaret Tepe ile Uçtepe’den bir gün (yak. 28 km) uzaklıkta bulunuyordu.
Kaynakça
Nicola Laneri vd., "A Preliminary Report of the Archaeological Excavations at Hirbemerdon Tepe, Southeastern Turkey", Anatolica 32 (2006), 153-88
Nicola Laneri et al., "The Hirbemerdon Tepe Archaeological Project 2006-2007. A preliminary report on the Middle Bronze Age 'architectural complex' and the survey of the site catchment area", Anatolica 34 (2008), 177-240
İnternet sitesi
Kazı internet sitesi http://www.gvsu.edu/hirbemerdontepeproject/ adresinde yer almaktadır.Last updated: 12 January 2009