Hakemi Use (Diyarbakır)
Click text for translation/
çeviri için tıklayın ...The site of Hakemi Use is 70 km east of Diyarbakır, on the south bank of the Tigris River, within the flood zone of the Ilısu Dam. The main site, Hakemi Use I, is a mound about 120 m in diameter and 4 m high, with occupation from the Late Neolithic to Iron Age. Hakemi Use II, a few hundred metres to the east, is medieval in date. Hakemi Use I was used as a cemetery at that time. Salvage excavations have been carried out since 2001 by Halil Tekin of Hacettepe University.
2007
In this season work continued in the Neolithic (Period III) levels. Five architectural levels have been identified with pisé buildings of two and three rooms. They contained raised, round hearths of two types, one type with stone lining and the other plain.
More graves of this period were also excavated. A child burial from Level 4 contained a beautiful Archaic Hassuna hole-mouth jar, while graves from Level 5 (the basal level) contained standard monochrome Hassuna pottery, including a carefully repaired hole-mouth vessel. The bodies were wrapped in mats, which have been preserved as phytoliths around the skeletons.
Finds from this period included stone beads in a variety of colours, ground stone polishers, chipped stone (mostly obsidian and including, for the first time, an obsidian core), terracotta spindle whorls and disks, pebbles that had perhaps been used as loomweights, foot-shaped stamp seals in terracotta and stone, and many terracotta female figurines of the type with elongated head known from Tell Sabi Abyad.
2006
In 2006 soundings were made to virgin soil. Three phases have been identified at the site but in the new area the Neo-Assyrian walls sat directly on top of the Neolithic deposits. The Late Neolithic at Hakemi Use (Levels 1-5) dates from proto-Hassuna to classic Samarra and ends c. 6000 BC.
The Neolithic levels again consisted of square buildings with pisé walls. A few have hearths inside but in most cases the hearths were outside the buildings. The pottery consisted of Dark Faced Burnished Ware (11%), Fine Ware (4%), Orange Fine Ware (11%) and chaff-tempered Standard wares (70%). Some 3% consisted of a ware of classic Samarra type. Hassuna Painted Ware with red painted net and chevron patterns was of high quality and did not contain chaff temper.
The DFBW included some pattern burnished pieces. The Standard wares are heavily chaff tempered and include incised and impressed examples that have links with Syria, as well as the usual open forms and trays. The husking trays can be 40 to 70 cm in length and are of a type that has a broad geographical distribution, being found as far west as Ras Shamra. They were probably used to bake bread and ethnographic examples suggest they would have been set directly on the fire. The DFBW and Samarra pottery were found only in the upper Neolithic levels.
The ground stone includes square, deep mortars and querns. There are pierced stones (of local marble) that could have been weights (loomweights?) and triangular stone cups. These are usually burnt and may have served as lamps. More stone "stamp seals" were also found. Of the chipped stone, 90% is obsidian and 10% flint, but no evidence of obsidian working has been found at the site.
The Late Neolithic burials were flexed, and in four examples the skulls had been reshaped and elongated. Analysis of the skeletal material is continuing but has shown that the teeth are in perfect condition, without the wear that could be expected from eating cereals.
2005
In 2005 a sounding was dug to virgin soil on the south slope. It confirmed the discontinuous occupation of the site, with abandonments after the Late Neolithic, Middle Assyrian and Neo-Assyrian periods (see 2004 report below). A medieval cemetery was later established. It is noteworthy that the graves contained gifts.
Period III has five levels of Late Neolithic/Hassuna-Samarra occupation. There were rectilinear houses with small rooms, although they were cut into by Iron Age activity. The pottery is of a number of types. The Dark Faced Burnished Ware includes pattern burnished pieces and a dark red ("purplish ware") version that is also found at Salat Cami Yanı. Standard Hassuna pottery includes red washed, painted and incised wares and a variant with brown paint on a white ground. Bitumen-painted vessels like those from Tell Sabi Abyad were also found, as well as a red slipped and burnished pottery of Anatolian rather than Hassuna type. Examples of thin, fine Samarra pottery were probably imported and it is not yet clear if they occur in all levels of Period III. Husking trays were found in all levels. Other finds include a stone stamp seal that is paralleled at Sabi Abyad.
Twenty-two graves of Period III were excavated. They contained flexed burials and gifts, including a coarse vessel with four animal legs similar to one from Mezraa Teleilat.
Period III follows on from Salat Cami Yanı and spans the period from Archaic Hassuna to northern Samarra.
2004
Dr Tekin provided the following report on the 2004 season:
Because of the limited budget, the 2004 excavations lasted only two weeks, so the field work was carried out only in a 5 x 5 m trench on the northern slope, where bedrock has been reached. In this trench three periods are identified:
Period I: 1st millennium BC (Early Iron Age/Late Assyrian Period)
Period II: 2nd millennium BC (Middle-Late Bronze Age/Old-Middle Assyrian Period)
Period III: 6th millennium BC (Late Neolithic/Hassuna-Samarra Period)
The first and second periods are damaged due to agricultural activities, so only pottery sherds and a few graves represented these periods. The earliest period (Period III) is represented by five building levels. All buildings have pisé walls and rectangular or rounded plans. Hearths are frequently found outside these buildings and all hearths seem to have been constructed similarly (Fig. 1).Fig. 1: Late Neolithic architecture
The pottery from these levels shows the same properties (Figs 2-4). The Late Neolithic pottery from Hakemi Use can be grouped in six main wares:
1. Standard Monochrome Ware
2. Standard Painted Ware
3. Standard Slip Ware
4. Fine Ware
5. Orange Fine Ware
6. Dark Faced Burnished WareFig. 2: Late Neolithic ceramics
Fig. 3: Sherds from husking trays
The Late Neolithic graves at Hakemi Use are simple earth graves with monochrome vessels as grave goods. Most of them are single or double child graves; only a few belong to adults. The most interesting object found in the Late Neolithic levels in 2004 is a mortar with a number of hollows, pointing to metallurgical activities. Hakemi Use is not far from Ergani Maden (ca 150 km), one of the most significant copper resources of the Near East.
The most important result of the excavations is that Hakemi Use is the only excavated site from the Hassuna/Samarra Period in south-eastern Anatolia. The C14 dates have not reached us yet, but the site can be dated to 6100-5950 BC according to the pottery and small finds. The site shows similarities to Tell Sabi Abyad on the Balikh River and levels 1-5 of Hakemi Use are possibly contemporary with levels 7-4 of Tell Sabi Abyad. Hakemi Use is the northernmost excavated site dating to the Hassuna/Samarra Period.
Bibliography
H. Tekin, "Preliminary Results of the 2001 Excavations at Hakemi Use", in N. Tuna, J. Greenhalg & J. Velibeyoğlu (eds), Salvage Project of the Archaeological Heritage of the Ilısu and Carchemish Dam Reservoirs Activities in 2001, Ankara: ODTÜ, TAÇDAM, 2004, 450-62
H. Tekin, "Yukarı Dicle Vadisi'nde Bir Hassuna/Samarra Yerleşimi: Hakemi Use", Anadolu/Anatolia, Ek Dizi no.1 (I.-II. Ulusal Arkeolojik Araştırmalar Sempozyumu), 2004, 263-73
H. Tekin, "Hakemi Use: a new discovery regarding the northern distribution of Hassuna/Samarra pottery in the Near East", Antiquity, 79 nr. 303 (2005)
Website
The excavation website is at
http://www.arkeo.hacettepe.edu.tr/tr.03.05.hu.htmDiyarbakır’ın 70 km doğusunda, Dicle (Tigris) Irmağı’nın güney kıyısında bulunan yerleşim, Ilısu Barajı’nın suları altında kalacak alandadır. Hakemi Use I olarak adlandırılan esas sit, yaklaşık 120 m çapında ve 4 m yüksekliğinde bir höyüktür ve yerleşim Geç Neolitik ile Demir çağları arasına tarihlendirilmektedir. Bir kaç yüz metre doğuda yer alan Hakemi Use II ise, Orta Çağa aittir. Hakemi Use I, bu dönemde bir gömü alanı olarak kullanılmıştır. Kurtarma kazısı çalışmaları 2001’den beri Hacettepe Üniversitesi’nden Halil Tekin başkanlığında sürdürülmektedir.
2007
Bu sezon çalışmalara Neolitik (Dönem III) tabakalarında devam edilmiştir. İki ve üç odalı masif kerpiç (pisé) yapılardan oluşan beş mimari evre tanımlanmıştır. Bu yapılarda, biri taş kaplı diğeri basit olmak üzere iki farklı tipte yükseltilmiş yuvarlak ocağa rastlanmıştır.
Ayrıca bu döneme ait yeni mezarlar açılmıştır. Tabaka 4’te bulunan bir çocuk mezarında Arkaik Hassuna Dönemine ait güzel bir geniş-ağızlı küpe rastlanmıştır. Tabaka 5’teki (aşınma seviyesi) mezarlarda bulunan standart tek-renkli Hassuna keramikleri arasında, dikkatlice onarılmış geniş-ağızlı bir kap yer almaktadır. Cesetlerin, iskeletlerin etrafında taşlaşan hasır-örgülere sarıldığı izlenmektedir.
Bu döneme ait buluntular arasında farklı renklerde taş boncuklar, sürtme taş zımparalar, (aralarında ilk defa bir çekirdeğin de bulunduğu çoğunlukla obsidyen) yontma taşlar, pişmiş toprak ağırşak ve diskler, tezgah ağırlığı olarak kullanılmış olabilecek çakıl taşları, ayak-biçiminde pişmiş toprak ve taş baskı mühürler ile Tell Sabi Abyad tipinde uzun başlı pişmiş toprak kadın figürinleri sayılabilir.
2006
2006 yılında bakir toprakta sondaj çalışmaları yapılmıştır. Sitte üç evre tanımlanmış olmakla birlikte, yeni alanda Yeni-Asur Dönemi duvarları doğrudan Neolitik Dönem kalıntıları üzerinde yer almaktadır. Hakemi Use’deki Geç Neolitik Dönemler (Tabaka 1-5) Hassuna-sonrası Dönem ile Klasik Samarra Dönemi arasına tarihlenmekte ve M.Ö. 6.000’de sona ermektedir.
Neolitik tabakalarda yine kare-planlı yapılar ile masif kerpiç (pisé) duvarlara rastlanmıştır. Bir kaçının içinde ocak bulunmakla birlikte, ocaklar çoğunlukla dışarıda konumlandırılmıştır. Keramik buluntular Koyu Renk Yüzlü Açkılı Keramikler (KRYAK) (%11), İnce Kaplar (%4), Turuncu Renkli İnce Kaplar (%11) ve hamuruna kabuk katılmış Standart kaplardan (%70) oluşmaktadır. Bunların yak. %3’ü klasik Samarra-tipinde bir biçimi izlemektedir. Kırmızı renkli ve zigzag desenli Hassuna tipi Boya Bezekli Kaplar yüksek nitelikli olup, hamurlarında kabuk yoktur.
KRYAK arasında desen açkılı parçalara rastlanmıştır. Standart kapların hamuruna ise büyük miktarda kabuk katılmış olup, aralarında Suriye ile ilişkilendirilebilecek çizik ve baskı bezekli örneklere ek olarak sık rastlanan açık biçimler ve tepsiler yer alır. Ayıklama tepsileri 40-70 cm uzunlukta ve Ras Shamra kadar uzak batıda bile rastlanan geniş coğrafi dağılıma sahip bir tiptedir. Bunlar büyük olasılıkla ekmek pişirmek için kullanılmış olup, etnografik örnekler doğrudan ateş üzerinde kullanıldıklarına işaret etmektedir. KRYAK ve Samarra keramiklerine sadece üst Neolitik Dönem tabakalarında rastlanmıştır.
Sürtmetaşlar arasında kare-biçimliler, derin havanlar ve el değirmenleri yer alır. Ağrılık (tezgah ağırlığı?) olarak kullanılmış olabilecek (yerel mermerden) delikli taşlar ile üçgen-biçimli taş kupalara rastlanır. Genellikle yanmış haldeki bu örnekler lamba olabilir. Ayrıca başka "baskı mühürler" bulunmuştur. Yontma taş örneklerin, %90’ı obsidyen ve %10’u çakmaktaşı olmakla birlikte, sitte obsidyen işlendiğine dair kanıt yoktur.
Geç Neolitik Dönem gömüleri kolları ve bacakları göğüse çekilerek yerleştirilmiş halde olup, dört örneğin kafatasları yeniden biçimlendirilerek uzatılmıştır. İskeletlerin analizi henüz tamamlanmamış olmakla birlikte, dişlerin tahıl tüketimi sonucu oluşan aşınmaya rastlanmayan mükemmel durumda olduğu görülür.
2005
2005 yılında güney yamacındaki bakir topraklarda bir sondaj açması kazılmıştır. Bu açma, sitte yerleşimin süreksiz olduğunu ve Geç Neolitik, Orta Asur ve Neo-Asur dönemlerinin ardından terk edildiği konusundaki savları kanıtlamıştır (bkz. 2004 yılı raporu). Daha sonra bu alan bir Orta Çağ mezarlığına dönüştürülmüştür. Mezarlarda hediyelere rastlanması dikkat çekicidir.
Dönem III, Geç Neolitik / Hassuna-Samarra yerleşimine ait beş tabakadan oluşmuştur. Bunlar Demir Çağı etkinlikleri nedeniyle hasar görmüş olmakla birlikte, küçük odalı dikdörtgen evlerden ibarettir. Keramikler belli başlı bir kaç türdedir. Koyu Renk Yüzlü Açkılı Keramikler arasında desen açkılı parçalar ile ayrıca Salat Camisi Yanı’nda rastlanan koyu kırmızı ("morumsu keramik") türleri bulunmuştur. Standart Hassuna keramikleri arasında kırmızı boya üzerine boya ve çizgi bezekli kaplar ile beyaz zemin üzerine kahverengi boya bezekli bir tip yer almaktadır. Tell Sabi Abyad’da bulunanlara benzeyen bitüm-boyalı kaplara ve Hassuna türünden çok Anadolu türüne yakın kırmızı kil astarlı ve açkılı keramiklere de rastlanmıştır. İnce ve nitelikli işçilikle yapılmış Samarra keramikleri büyük olasılıkla ithaldir ve Dönem III’ün tüm tabakalarında bulunup bulunmadıkları henüz kesinlik kazanmamıştır. Her tabakada ayıklama tepsilerine (husking trays) rastlanmıştır. Diğer buluntular arasında Sabi Abyad’da bulunanlarla benzerlik gösteren bir taş mühür dikkat çekmektedir.
Dönem III’e ait yirmi iki mezar kazılarak incelenmiştir. Bunlar kolları ve bacakları göğse çekilerek yerleştirilmiş (flexed) gömüler ve Mezraa Teleilat’ta bulunanla benzerlik gösteren dört hayvan ayaklı kaba bir kabın da aralarında bulunduğu hediyeler içermektedir.
Dönem III, Salat Camisi Yanı’nı izlemekte ve Arkaik Hassuna ile kuzey Samarra dönemleri arasını kapsamaktadır.
2004
Dr. Tekin 2004 araştırma sezonu konusunda aşağıdaki bilgileri vermektedir:
Bütçe yetersizliği nedeniyle 2004 yılı kazı çalışmaları yalnızca iki haftada tamamlanmış ve arazi çalışması kuzey yamaçta bulunan ve tabanında anakayaya kadar inilen 5 x 5 m boyutlarında bir açma ile sınırlı kalmıştır. Bu açmada üç farklı dönem tanımlanmıştır:
Dönem I: M.Ö. 1. binyıl (Erken Demir Çağı / Geç Asur Dönemi)
Dönem II: M.Ö. 2. binyıl (Orta-Geç Tunç Çağı / Erken-Orta Asur Dönemi)
Dönem III: M.Ö. 6. binyıl (Geç Neolitik / Hassuna-Samarra Dönemi)
Dönem I ve II tarım etkinlikleri nedeniyle zarar görmüş ve yalnızca keramik parçaları ve az sayıda mezar ile belgelenmiştir. En erken dönem (Dönem III) ise beş yapı evresinden oluşmaktadır. Tüm yapılar masif kerpiç (pisé) duvarlı ve dikdörtgen ya da dairesel planlıdır. Ocaklar genelde yapı dışında yer almakta ve benzer biçimde inşa edildikleri izlenmektedir (Şekil 1). Bu tabakalarda bulunan keramikler de benzer niteliktedir (Şekil 2-4). Hakemi Use Geç Neolitik Dönem keramikleri altı gruba sınıflanabilir:
1. Standart tek-renkli keramikler
2. Standart boyalı keramikler
3. Standart astarlı keramikler
4. İnce keramikler
5. Turuncu renkli ince keramikler
6. Yüzü koyu renkli açkılı keramikler
Hakemi Use Geç Neolitik Dönem definleri, mezar eşyası olarak tek-renkli keramik kaplara rastlanan basit toprak mezarlardan ibarettir. Bunların çoğu tek ya da çift bedene rastlanan çocuk mezarları olup, yetişkinlere ait mezarların sayısı sınırlıdır. 2004’te Geç Neolitik Dönem mezarlarında ortaya çıkarılan en dikkat çekici buluntu, metalurjik etkinliklerin varlığına işaret eden, delikli bir havandır. Hakemi Use’nin, Yakın Doğu’nun en önemli bakır yataklarından birine sahip olan Ergani Maden’den fazla uzak olmadığı (yak. 150 km) unutulmamalıdır.
Hakemi Use kazı çalışmaları, Güneydoğu Anadolu’da Hassuna/Samarra Dönemine ait incelenen tek yerleşim olması bakımından büyük önem taşımaktadır. Radyokarbon tarihlemeleri henüz elimize ulaşmamış olmakla birlikte, keramik ve diğer küçük buluntulara dayanarak yerleşimi M.Ö. 6.100-5.950 yıllarına tarihlendirmek mümkündür. Yerleşim Balikh Irmağı üzerindeki Tell Sabi Abyad ile büyük benzerlik göstermekte olup, Hakemi Use tabaka 1-5 büyük olasılıkla Tell Sabi Abyad tabaka 7-4 ile çağdaştır. Hakemi Use aynı zamanda Hassuna/Samarra Dönemine ait kazılmış en kuzey konumdaki yerleşimdir.
Yayınlar
H. Tekin, "Preliminary Results of the 2001 Excavations at Hakemi Use", N. Tuna, J. Greenhalg & J. Velibeyoğlu (yay. haz.), Salvage Project of the Archaeological Heritage of the Ilısu and Carchemish Dam Reservoirs Activities in 2001, Ankara: ODTÜ, TAÇDAM, 2004, 450-62
H. Tekin, "Yukarı Dicle Vadisi'nde Bir Hassuna/Samarra Yerleşimi: Hakemi Use", Anadolu/Anatolia, Ek Dizi no.1 (I.-II. Ulusal Arkeolojik Araştırmalar Sempozyumu), 2004, 263-73
H. Tekin, "Hakemi Use: a new discovery regarding the northern distribution of Hassuna/Samarra pottery in the Near East", Antiquity, 79 nr. 303 (2005)
İnternet sitesi
Kazı internet sitesi http://www.arkeo.hacettepe.edu.tr/tr.03.05.hu.htm adresinde yer almaktadır.Last updated: 12 January 2009