Doliche (Gaziantep)
Click text for translation/
çeviri için tıklayın ...The site of Doliche (modern Dülük) is located about 10 km north-west of Gaziantep. It is being excavated by Engelbert Winter and a team from the University of Münster. From 1997 to 2000 the expedition investigated two Mithraeums at Doliche.
Since 2001 the project has been investigating the hilltop of Dülük Baba Tepesi, 3 km from Doliche, and it has now been established that the main sanctuary of the god Jupiter Dolichenus was located there. Jupiter Dolichenus was a very popular deity in the 2nd and 3rd centuries AD throughout the entire Roman Empire and the sanctuary had certainly been established by the Achaemenid period (6th/5th century BC). The architecture is rudimentary and pottery is rare, but there is a mass of jewellery, amulets and seals associated with ash and animal bones from burnt sacrifices.
2007
In 2007 work continued at Dülük Baba Tepesi, although the water drain and cistern found in 2006 could not be followed further as they were interrupted by later constructions.
On the east side of the site excavation revealed a large enclosure and terrace wall of early Imperial date, made of well-cut blocks and bearing the inscription "DOLIC/VMI".
In the northwest area an undisturbed sector of the sanctuary was investigated. It is unusual to find such undisturbed areas as the site was much disturbed in Late Antiquity. A pit filled with animal bones from sacrifices was excavated. In this sector was also found a red seal showing a Roman deity holding a wreath, as well as more seals of NeoAssyrian, NeoBabylonian and Achaemenid date.
Another find from the northwest area was very important for understanding the continuity of the cult. This year a basalt stele was found there in a Late Antique fill layer. Measuring 1.30 m high and 0.70 m wide, it shows the first representation of the god of Doliche in his sanctuary. The relief decoration is in two zones. In the smaller, lower zone two men stand at an altar. Their clothing, especially the conical caps they wear and the branch held by the figure on the left, show they are Syrian priests and are conducting a sacrifice. In the upper panel the god himself is shown on the left, standing on a bull. He wears a knee-length, fringed garment and a broad belt with a sword, which projects from behind his body. He has a long, pointed beard, his hair is in a long plait down his back and on his head is a conical cap decorated with horns. In his left hand he holds a number of lightning bolts; his right arm is held up but the relief is damaged there. On analogy with other representations, he may have held an axe or double axe. Hellenistic and Roman elements usually seen in depictions of Jupiter Dolichenus are totally lacking in this depiction, in particular the usual military costume.
Opposite the god a female companion stands on a stag. She wears an ankle-length dress with a very wide, four-part girdle. Her hair is in a long plait down her back. In her right hand she holds a mirror and in her left a round object, possibly a pomegranate. The attributes of mirror and pomegranate are widely spread among Syrian and Anatolian goddesses such as Kubaba, Hittite Hepat and the Dea Syria. Which name the goddess here bore is not clear, although it is likely to have been the latinized Juno Regina. Between the two deities is a plant symbol, probably a stylized tree of life.
All the elements shown on the stele stem from the iconography of the Iron Age, although the stele dates from a later period as is clear from the details, especially in the lower, sacrifice scene with Greek-Roman forms such as the clothing of the priests and the form of the altar. A precise dating for the stele is difficult but it was probably made somewhere between the beginning of Roman rule in the 1st century BC and the destruction of Doliche by the Persians in AD 256. As it was found in Late Antique fill there is no clue to its original context. However, this type of stele was common in northern Syria and it was probably a votive by someone from there. The lack of inscription confirms this, as it was not uncommon in northern Syria not to have the name of the donor inscribed on a stele, unlike Greek and Roman practice.
This stele emphasises the continuity of the sanctuary and provides a connection between the Roman Jupiter Dolichenus and the Iron Age Tesub-Hadad. It is possible the cult of Jupiter Dolichenus goes back to that of a local weather god. Understanding the character of the Roman god will be a focus of future work.
(This information on the stele was kindly provided by Dr Winter.)
2005
During the 2005 season work continued with excavation of the Roman and Late Antique buildings in the northeast area. Among the many finds from the fill were architectural fragments of Roman date, which give some indication of how the sanctuary was decorated in that period, while the existence of late Iron Age architecture on the site is attested by a basalt capital in the shape of a bull's head. Of local manufacture, it imitates an Achaemenid type.
In 2004 part of a pavement of monumental basalt stones had been revealed in the southeast area. This operation was extended to the east, where there were few later remains above the pavement. This pavement extended to the central part of the hill and up to a monumental Roman building. The southeast corner of the building was uncovered this year. The large dimensions of the building and its central location on the hilltop suggest that was a main building of the sanctuary.
This area also produced many finds of the 5th and 6th centuries BC, especially stamp seals, jewellery and amulets. The huge number of late Iron Age finds indicates that the hilltop was already an important sanctuary in that period.
2001-2004
Dr Winter reports on recent work at Dülük Baba Tepesi:
Substantial architectural remains clearly belong to the temenos of Jupiter Dolichenus (Fig. 1). A bronze votive tablet inscribed with the words "to the god from Doliche who is listening ..." and a further dedication to "Jupiter Optimus Maximus" attest to a cult of Jupiter Dolichenus on the Dülük Baba Tepesi.Fig. 1: Part of the excavation area on the Dülük Baba Tepesi
Numerous finds from the 6th and 5th centuries BC close the previously existing gap between attestations to the worship of the Iron Age god Tesub-Hadad and the Roman cult. Among these 473 pearls and amulet-stones stand out, as well as 91 stamp seals and 22 cylinder-seals (Figs 2-3). These were found in a layer of ash associated with sacrificial rituals that date to a period before the Hellenistic-Roman phase of the sanctuary. Several finds, such as the head of a small bronze statue of Osiris, miniature grotesques of Syrian-Phoenician origin, scarabs from the Levant and Attic black-figure pottery of the 6th and 5th centuries, which had not been attested in Commagene before, reveal the "international" role of this religious centre.Fig. 2: Jewellery from the Dülük Baba Tepesi (6th/5th centuries BC)
Fig. 3: Stamp seals from the Dülük Baba Tepesi (6th/5th centuries BC)
The Dülük Baba Tepesi is one of very few cult sites in northern Syria and south-eastern Anatolia where uninterrupted sacrificial activity is attested from the early first millennium BC to the destruction of the sanctuary by Sapur I in AD 235/36 - a stroke of luck that sheds much light on the continuity of cult and the religious history of the region. Moreover, finds of the Christian and Islamic periods suggest that the prominent site was in use even after the pagan cult had ceased to exist.
Locating the temenos of Jupiter Dolichenus on the hill top of the Dülük Baba Tepesi has enabled the team to further investigate the ancient topography of the temenos and to learn about one of the most important Eastern gods in the Roman Empire, whose cult - in spite of its popularity - is largely unknown. Given that to the present day very few sanctuaries of Jupiter Dolichenus have been excavated and documented in a satisfactory way, further research, especially on the Dolichenum in the native town of the god, will give us insight into the architecture of the god's sanctuaries and will help to place them within the religious context of the Roman Empire.
Bibliography
J. Wagner (ed.), Gottkönige am Euphrat. Neue Ausgrabungen und Forschungen in Kommagene, Sonderband Antike Welt, Mainz a.Rh, 2000
E. Winter, "Mithraism and Christianity in Late Antiquity", in S. Mitchell and G. Greatrex (eds), Ethnicity and Culture in Late Antiquity, London, 2000, 173-82
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, "Die Mithräen von Doliche. Überlegungen zu den ersten Kultstätten der Mithras-Mysterien in Kommagene", Topoi 11/1 (2001), 149-73
E. Winter, "Doliche in hellenistisch-römischer Zeit. Eine kommagenische Stadt zwischen Tradition und Innovation", in E. Schwertheim and E. Winter (eds), Stadt und Stadtentwicklung in Kleinasien, Asia Minor Studien. Bd. 50, Bonn, 2003, 51-67
A. Schütte-Maischatz, "Götter und Kulte Kommagenes. Religionsgeographische Aspekte einer antiken Landschaft" in E. Schwertheim and E. Winter, Religion und Region. Götter und Kulte aus dem östlichen Mittelmeerraum, Asia Minor Studien. Bd. 45, Bonn, 2003, 103-13
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, Doliche - eine kommagenische Stadt und ihre Götter. Mithras und Jupiter Dolichenus, Asia Minor Studien Bd. 52, Bonn, 2004
E. Winter and T. Prinz, "Aus dem All zu den Göttern. Ein intersdiziplinäres Forschungsprojekt in der Kommagene (Süd-Ost-Türkei)", Forschungsjournal der Universität Münster 13 (2005), 30-7
E. Winter and M. Blömer, "Doliche und das Heiligtum des Iupiter Dolichenus auf dem Dülük Baba Tepesi. 1. Vorbericht (2001-2003)", Istanbuler Mitteilungen 55 (2005, in press)
E. Winter and M. Blömer, "Iupiter Dolichenus - Der Gott auf dem Stier. Ein orientalischer Kult und seine Ursprünge", Antike Welt, 36.3 (2005, in press)
Website
The excavation websites are at www.dolicheantik.com
and http://www.doliche.de/Doliche (bugünkü Dülük), Gaziantep’in 10 km kadar kuzeybatısındadır. Kazı çalışmaları Münster Üniversitesi’nden Engelbert Winter başkanlığında bir ekip tarafından yürütülmektedir. 1997-2000 yılları arasında Doliche’de yer alan iki Mithraeum incelenmiş olup, 2001’den beri çalışmalar Doliche’den 3 km uzaklıktaki Dülük Baba Tepesi’nde sürdürülmektedir. Burada Jupiter Dolichenus isimli tanrının esas kutsal alanının bulunduğu kesin olarak belirlenmiştir. Jupiter Dolichenus M.S. 2. ve 3. yüzyıllarda Roma İmparatorluğu’nun tamamında popüler bir külttü ve buradaki kutsal alanın kesin olarak Akamanış Dönemi’nden (M.Ö. 6./5. yüzyıllar) önce kurulduğu bilinmektedir. Mimari kalıntılar ilkel ve keramik buluntular nadir olmakla birlikte, yakılan adaklardan ortaya çıkan kül ve hayvan kemikleri ile ilişkili büyük miktarda mücevher, tılsım ve mühür bulunmuştur.
2007
2006’da bulunan ve daha geç döneme ait yapılarla kesildiği izlenen su drenaj kanalı ve sarnıcın incelenmesine devam edilememekle birlikte, 2007 yılı çalışmaları yine Dülük Baba Tepesi’nde gerçekleştirilmiştir.
Sitin doğu bölümündeki kazılarda erken İmparatorluk Dönemine tarihlenen büyük bir tanımlı alan ile nitelikli işçilikle kesmetaş bloklardan yapılmış ve üzerinde "DOLIC/VMI" yazıtı bulunan bir teras duvarı ortaya çıkarılmıştır.
Alanın kuzeybatısında, kutsal alanın daha önce ellenmemiş bir bölümü incelenmiştir. Geç Antik Dönemde çok sayıda müdahaleye maruz kalan sitte, ellenmemiş bir alana rastlanması dikkat çekicidir. Kurban edilen hayvan kemikleri ile dolu bir çukur kazılmıştır. Bu kısımda ayrıca elinde bir çelenk tutan bir Roma tanrısını betimleyen kırmızı bir mühür ile Neo-Asur, Neo-Babil ve Akamanış dönemlerine tarihlenen başka mühürler bulunmuştur.
Kuzeybatı alanında ortaya çıkarılan başka bir buluntu, kültün sürekliliğinin anlaşılması bakımından büyük önem taşımaktadır. Bu yıl Geç Antik Döneme ait bir dolgu tabakası içinde bulunan 1,30 m yüksekliğinde ve 0,70 m genişliğindeki bazalt stel, Doliche tanrısının kendi kutsal alanında ilk betimlenişidir. Kabartma bezek iki bölgelidir: Alt kısımdaki küçük bölümde iki adamın bir sunakta durduğu görülmektedir. Kıyafetleri, özellikle konik başlıkları ve soldaki adamın elinde tuttuğu dal, Suriyeli rahipler olduklarını ve bir adak kurban ettiklerini göstermektedir. Üst panelin sol tarafında, bir boğanın üzerinde ayakta duran tanrı betimlenmiştir. Üzerinde diz boyunda eteği püsküllü bir giysi ve kılıç takılı geniş bir kemer vardır; kılıcın ucu vücudunun arkasından görülebilmektedir. Uzun sivri sakallı, saçları sırtına inen uzun bir atkuyruğu örgüsü halinde ve başında boynuzlarla süslenmiş konik bir başlıkla resmedilmiştir. Sol elinde bir tomar yıldırım tutmaktadır; yukarıya kaldırdığı sağ kolunun yer aldığı bölüm hasar görmüştür. Bilinen diğer betimlerle karşılaştırılacak olursa, elinde tek veya çift ağızlı bir balta tutuyor olabilir. Jupiter Dolichenus betimlemelerinde genellikle görülen Helenistik ve Roma dönemlerine ait elemanların, özellikle de sık rastlanan askeri kıyafetin burada yer almaması dikkat çekicidir.
Tanrının karşısında, bir geyik üzerinde ayakta duran bir kadın eş yer almaktadır. Çok geniş, kuşağı dört-parçalı ve bileklerine uzanan bir elbise giymiştir. Saçı, sırtı boyunca uzanan bir atkuyruğu örgüden ibarettir. Sağ elinde bir ayna ve sol elinde, büyük olasılıkla bir nar olabilecek yuvarlak bir nesne tutmaktadır. Ayna ve nar sembolleri, Kubaba, Hitit Hepat’ı ve Dea Syria gibi Suriye ve Anadolu tanrıçalarında yaygındır. Burada betimlenen tanrıçanın adı kesin olarak bilinmemekle birlikte, Latinleştirilmiş Juno Regina olması pek muhtemeldir. İki tanrının arasında, büyük olasılıkla stilize edilmiş bir hayat ağacı olan, bir bitki sembolü yer almaktadır.
Stel üzerinde betimlenen elemanların kökeni Demir Çağı ikonografisine ait olmakla birlikte, özellikle aşağı kısımda yer alan kurban sahnesindeki rahiplerin giysileri ve sunağın biçimi gibi Yunan-Roma üslubundaki detaylar, stelin daha geç bir döneme ait olduğuna işaret etmektedir. Kesin bir tarihlendirme güç olmakla birlikte, büyük olasılıkla Roma yönetiminin M.Ö. 1. yüzyıldaki başlangıcı ile Doliche’nin Persler tarafından M.S. 256 yılında yok edilişi arasında yapılmış olmalıdır. Geç Antik Döneme ait bir dolgu içinde bulunmuş olması, özgün tabakası konusunda bilgi vermemektedir. Ancak, Kuzey Suriye’de sık rastlanan tipteki bu stel, büyük olasılıkla bu bölgede yaşayan biri tarafından adanmış olmalıdır. Yunan ve Roma âdetinin aksine Kuzey Suriye’de bağışçının isminin genellikle stel üzerine yazılmaması nedeniyle, bu stel üzerinde bir yazıt bulunmaması da bu görüşü destekler niteliktedir.
Bu stel kutsal alanın süreliliğini vurgulamakta ve Roma Jupiter Dolichenus’u ile Demir Çağı Tesub-Hadad’ı arasında bir köprü oluşturmaktadır. Jupiter Dolichenus kültünün, yerel bir hava tanrısı ile ilişkili olması mümkündür. Gelecekteki araştırmaların odak noktasının bu Roma tanrısının karakterinin anlaşılması oluşturacaktır.
(Bu bilgiler Dr Winter tarafından aktarılmıştır.)
2005
2005 sezonunda, kuzeydoğu alanında bulunan Roma ve Geç Antik dönemlere ait yapılar üzerindeki kazı çalışmalarına devam edilmiştir. Dolguda ele geçen çok sayıdaki buluntu arasında dikkat çeken Roma Dönemine ait mimari parçalar, kutsal alanın anılan dönem bezemeleri konusunda ipuçları vermekte, diğer yandan bulunan boğa başı biçimli bazalt bir sütun başlığı, alanda Demir Çağına ait kalıntılar buluduğuna işaret etmektedir. Yerel olarak üretilmiş olan bu parça, bir Akamanış tipinin taklididir.
2004’te güneydoğu bölgesinde çok büyük bazalt taşlardan oluşan bir kaplama ortaya çıkarılmış ve araştırma, kaplamanın üzerinde az sayıda daha geç tarihli kalıntı bulunan doğu yönünde genişletilmiştir. Kaplama tepenin orta kısmına ve anıtsal bir Roma Dönemi yapısına doğru devam ediyordu. Bu yapının güneydoğu köşesi de bu yıl ortaya çıkarılmıştır. Yapının büyük boyutları ve tepede merkezi biçimde konumlandırılmış olması, bu kutsal alanın ana yapısı olduğunu düşündürmektedir.
Yine aynı alanda M.Ö. 5. ve 6. yüzyıllara tarihlenen ve aralarında özellikle baskı mühür, mücevher ve tılsım yer alan pek çok buluntu elde edilmiştir. Çok sayıda Demir Çağı buluntusuna rastlanmış olması, tepenin bu dönemde de önemli bir kutsal alan olduğunu göstermektedir.
2001-2004
Dr Winter, Dülük Baba Tepesindeki çalışmalar konusunda şu bilgileri vermektedir:
Bulunan mimari kalıntılar kesinlikle Jupiter Dolichenus temenosuna aittir (Şekil 1). Üzerinde "Doliche’den [bizi] dinleyen tanrıya..." yazıtı bulunan tunç bir adak tableti ile "Jupiter Optimus Maximus" adının geçmesi, Dülük Baba Tepesi’nde Jupiter Dolichenus kültünün yer aldığını kanıtlamaktadır.
M.Ö. 6. ve 5. yüzyıllara tarihlenen çok sayıda kalıntı, Demir Çağı tanrısı Tesub-Hadad ile Roma kültü konusundaki kesin kanıtlar arasında kalan boşluğu doldurmaktadır. Buluntular arasında 473 inci ve muska taşı öne çıkarken, 91 baskı mühür ile 22 silindir mühür bulunmaktadır (Şekil 2-3). Bunlar kutsal alanın Helenistik-Roma dönemleri öncesine tarihlenen dinsel kurban törenleri ile ilişkilendirilen bir kül tabakası içinde ortaya çıkarılmıştır. Küçük bir tunç Osiris heykeli başı, Suriye-Fenike kökenli minyatür grotesk heykelcikler, Levant’tan bokböceği tılsımları ile 6. ve 5. yüzyıllara tarihlenen siyah figür bezekli Attika keramikleri gibi Kommagene bölgesinde daha önce rastlanmayan çeşitli buluntular, bu dinsel merkezin "uluslararası" karakterini gözler önüne sermektedir.
Dülük Baba Tepesi, Kuzey Suriye ve Güneydoğu Anadolu’da, M.Ö. ilk binyılın başından kutsal alanın Sapur I tarafından M.S. 235/36 yok edilişine dek kesintisiz kurban etkinliklerinin izlendiği çok az sayıdaki kült merkesinden biridir ve bu özelliği bölgenin dini tarihi ve kültün devamlılığı konularına açıklık getirmektedir. Ayrıca, Hristiyan ve İslam dönemlerine tarihlenen buluntular, bu önemli sitin, çoktanrılı kültün ortadan kalkmasından sonra da kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir.
Dülük Baba Tepesi üzerinde Jupiter Dolichenus temenosunun yerinin belirlenmesi, ekibin kutsal alanın özgün topografyasını daha detaylı olarak incelemesine ve – popülerliğine rağmen – kültü konusunda pek az şey bilinen, Roma İmparatorluğunun en önemli Doğulu tanrılarından biri hakkında bilgi toplamasına olanak vermiştir. Bugüne dek çok az sayıda Jupiter Dolichenus kutsal alanının yeterli bir biçimde kazıldığı ve belgelendiği göz önüne alınacak olursa, bu konuda, özellikle tanrının evi olan kentteki Dolichenumda sürdürülecek araştırmaların, bu tanrının kutsal alanlarının mimarisi konusunda bize bilgi vereceği ve bunları Roma İmparatorluğunun dini yapısı içinde anlamamıza olanacak sağlayacağı kesindir.
Yakın tarihli yayınlar:
J. Wagner (ed.), Gottkönige am Euphrat. Neue Ausgrabungen und Forschungen in Kommagene, Sonderband Antike Welt, Mainz a.Rh, 2000
E. Winter, "Mithraism and Christianity in Late Antiquity", in S. Mitchell and G. Greatrex (eds), Ethnicity and Culture in Late Antiquity, London, 2000, 173-82
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, "Die Mithräen von Doliche. Überlegungen zu den ersten Kultstätten der Mithras-Mysterien in Kommagene", Topoi 11/1 (2001), 149-73
E. Winter, "Doliche in hellenistisch-römischer Zeit. Eine kommagenische Stadt zwischen Tradition und Innovation", in E. Schwertheim and E. Winter (eds), Stadt und Stadtentwicklung in Kleinasien, Asia Minor Studien. Bd. 50, Bonn, 2003, 51-67
A. Schütte-Maischatz, "Götter und Kulte Kommagenes. Religionsgeographische Aspekte einer antiken Landschaft" in E. Schwertheim and E. Winter, Religion und Region. Götter und Kulte aus dem östlichen Mittelmeerraum, Asia Minor Studien. Bd. 45, Bonn, 2003, 103-13
A. Schütte-Maischatz and E. Winter, Doliche - eine kommagenische Stadt und ihre Götter. Mithras und Jupiter Dolichenus, Asia Minor Studien Bd. 52, Bonn, 2004
E. Winter and T. Prinz, "Aus dem All zu den Göttern. Ein intersdiziplinäres Forschungsprojekt in der Kommagene (Süd-Ost-Türkei)", Forschungsjournal der Universität Münster 13 (2005), 30-7
E. Winter and M. Blömer, "Doliche und das Heiligtum des Iupiter Dolichenus auf dem Dülük Baba Tepesi. 1. Vorbericht (2001-2003)", Istanbuler Mitteilungen 55 (2005, in press)
E. Winter and M. Blömer, "Iupiter Dolichenus - Der Gott auf dem Stier. Ein orientalischer Kult und seine Ursprünge", Antike Welt, 36.3 (2005, in press)
İnternet siteleri
Kazı internet siteleri www.dolicheantik.com ve http://www.doliche.de/ adreslerinde yer almaktadır.Last updated: 20 May 2009